Wszystkie posty spełniające kryteria zapytania norny, posortowane według trafności. Sortuj według daty Pokaż wszystkie posty
Wszystkie posty spełniające kryteria zapytania norny, posortowane według trafności. Sortuj według daty Pokaż wszystkie posty

piątek, 1 stycznia 2021

Norny

 

Źródło: https://www.maier-files.com/the-norns-in-old-norse-mythology/,
data odczytu: 31.12.2020

Ludzkość od zawsze zadawała sobie pytanie, czy sama decyduje o swoim istnieniu, czy może jej los jest z góry przesądzony. W zależności  od religii człowiek albo miał własną wolę, albo jego życiem kierowało przeznaczenie. U wikingów wszystko zostało przesądzone już u zarania dziejów – nawet los bogów i koniec świata. O losie śmiertelników w Skandynawii decydowały Norny – boginie przeznaczenia.

Siedziba Norn znajdowała się w pobliżu największego z korzeni Yggdrasila – drzewa świata. Z imienia wymieniane są trzy dziewice, które prawdopodobnie były olbrzymkami. Powszechnie się przyjmuje, iż Urðr była odpowiedzialna za przeszłość, Verðandi za teraźniejszość, a Skuld za przyszłość. Jednym z obowiązków trzech bogiń było podlewanie Wielkiego Jesionu wodą z Urðarbrunnr (nord. Źródło Urðr), by zapobiec jego uschnięciu. Woda w źródle jest tak czysta i święta, że każdy włożony do niej przedmiot staje się śnieżnobiały, niezależnie jak ciemną barwę miał wcześniej. Rośliny wokół tego miejsca są wiecznie zielone, a po tafli pływają dwa białe łabędzie, od których mają pochodzić wszystkie ptaki tej rasy żyjące w Midgardzie. Jednak to nie prace ogrodnicze przy Yggdrasilu są głównym zajęciem Norn. Trzy boginie decydują o losie każdego człowieka. Towarzyszyły każdemu od jego narodzin do chwili śmierci. Decydowały, co spotka człeka, przędąc nić jego życia – kiedy przecinały nić, kończyły egzystencję danej osoby i odsyłały ją do zaświatów. Od wyznaczonego przez Norny losu nie dało się uciec ani go zmienić.

Snorri Sturluson wspominał, iż istniało więcej Norn – decydowały o żywotach także innych istot – elfów, olbrzymów a nawet bogów. Przykładowo, boginie odpowiadają za los krasnoludów zwane są w Eddzie Starszej Córami Dvalina. Istniało przekonanie, że nici przeznaczenia były tkane w zależności od osobowości danej Norny. Jeśli dana bogini była dobra o łagodnym usposobieniu, zapewniała długie i spokojne życie człowiekowi, za którego los odpowiadała. Natomiast złe i złośliwe Norny lubiły wplatać w ludzką egzystencję ból, choroby i problemy. Istnieje dużo podobieństwo bogiń przeznaczenia do wojowniczych Walkirii, których starsze wyobrażenia przedstawiały niczym demony śmierci. Przędły nici z ludzkich jelit, na krosnach zbudowanych z czaszek i kości. Nornom, nad ich źródłem towarzyszyły dwa łabędzie, natomiast Walkiriom przypisywano możliwość przemiany właśnie w te ptaki. Z czasem jednak wizerunek Walkirii jako tkaczek uległ zmianie, a boskie wojowniczki stały się jeźdźcami przemierzającymi pobojowiska i zabierającymi dusze poległych w zaświaty. Norny natomiast pozostały przy Urðarbrunnr, zsyłając na ludzi szczęśliwe chwile i tragedie.

Źródło: https://www.redbubble.com/i/ipad-skin/The-Norns-by-Ania-Art/36591660.MHP6F,
data odczytu: 31.12.2020

Wiara w boginie przeznaczenia przetrwała chrystianizację krajów nordyckich. W norweskiej miejscowości Borgund, w kościele klepkowym, zachował się zapis runiczny o treści:

 Þórir reist rúnar þessar þann Ólausmessaptan, [e]r han fór hér um. Bæði gerðu Nornir vel ok illa, mikla mœði. skôpuðu þær mér.

A w tłumaczeniu:

Þórir wyrył te runy w wigilię mszy [w dzień świętego] Olausa (Olafa), kiedy przechodził obok. Norny odmierzają dobro i zło. Mi dały wielką udrękę.

Co ciekawe, to nie jedyne powiązanie Norn z chrześcijańską wiarą. Również sam Snorri Sturluson, powołując się na X-wiecznego skalda, Eilífra Goðrúnarsona, pisał[1]:

Hafreiðar var hlœðir hlunns í skírnar brunni Hvíta-Krists sá er hæsta hoddsviptir fekk giptu.

Setbergs—kveða sitja suðr at Urðar brunni— svá hefir ramr konungr remðan Róms banda sik lǫndum.

Hvernig skal Krist kenna? Svá at kalla hann skapara himins ok jarða‹r›, engla ok sólar, stýranda heimsins ok himinríkis ok engla, konung himna ok sólar ok engla ok Jórsala ok Jórdánar ok Griklands, ráðandi postola ok heilagra manna. Forn skáld hafa kent hann við Urðar brunn ok Róm, sem kvað Eilífr Guðrúnarson:

 […]

Máttr er munka dróttins mestr; aflar guð flestu. Kristr skóp ríkr ok reisti Rúms hǫll verǫld alla.

Oraz w tłumaczeniu:

Pstrągi morskie (kenning określający wikingów) ochrzczono w studniach, oświecono najwyższą łaską Chrystusa Białego.

Tron Jego znajduje się na południe od Źródła Urðr. Tak swe rządy Król Krainy Rzymu potwierdził w górskich krainach bogów-olbrzymów.

Jak należy postrzegać Chrystusa? A więc Stwórca Nieba i Ziemi, Aniołów i Słońca, Władcą Świata i Królestwa Niebieskiego, Jerozolimy, Jordanii i Grecji, Nauczycielem Apostołów i Świętych. Starożytni skaldowie pisali o Nim przy metaforach Studni Urðr i Rzymu, jak śpiewał Eilífr Goðrúnarson:

[…]

Król Mnichów jest największy, najpotężniejszy, bowiem Bóg rządzi wszystkim. Moc Chrystusa odmieniła ziemię i uczyniła Rzym na całym świecie.

Pomimo iż Norny były boskimi istotami, nie zachowało się żadne świadectwo mówiące o czczeniu ich czy modleniu się do nich. Być może wikingowie, pewni swojego nieodwracalnego przeznaczenia, nie widzieli sensu w rytuałach poświęconych kapryśnym bóstwom losu. Jedynym wyjątkiem była ofiara przyrządzana dla Norn w momencie narodzin dziecka, nazywana nornagrautr (nord. Owsianką Norn)[2]. Po tym, jak boginie utkały nić przeznaczenia dla noworodka, nie było już sensu niczym ich przekupywać, bowiem przeznaczenia nie było się w stanie zmienić.

Współcześnie w Skandynawii ciągle można spotkać Norny. Odmiana storczyków, o łacińskiej nazwie calypso bul bosa, która występuje w między innymi w Norwegii oraz Szwecji, jest nazywana potocznie Norne.

Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Calypso_bulbosa,
data odczytu: 31.12.2020

Poznając bliżej postaci Norn można ulec wrażeniu, iż gdzieś spotkaliśmy się już z podobnymi istotami. Nie da się ukryć porównania do szekspirowskiego Makbeta i trzech czarownic, które przepowiadały przyszłość i los głównego bohatera. Ale czy tylko? Za dwa tygodnie omówimy sobie inne, podobne bóstwa, tym razem z naszych słowiańskich stron.


[1] Skaldskaparmál, Snorri Sturluson, strofy 267-269.

[2] Food Culture In Scandinavia, Henry Notaker, Greenwood, 2008, s. 23.

piątek, 15 stycznia 2021

Rodzanice

 

Źródło:https://slowianowierstwo.wordpress.com/2015/01/14/rodzanice/,
data odczytu: 17.01.2020

Ostatnim razem omówiliśmy sobie Norny, nordyckie boginie przeznaczenia. Wikingowie byli fatalistami – wierzyli, że to co im pisane, jest nieuchronne. Pogląd ten był również obecny w innych kulturach, także wśród naszych przodków. Słowianie bowiem mieli swój własny odpowiednik Norn – Rodzanice.

Były trzy główne Rodzanice, chociaż niektóre źródła wymieniają również inną liczbę – od jednej aż po dziewięć. Ich zadaniem było przędzenie nici ludzkiego życia – im dłuższa nić, tym dłuższe życie człeka. Tak więc zarówno ich liczba, jak i sposób kształtowania losu śmiertelników odpowiada wyobrażeniu nordyckich Norn. Wyobrażono sobie je różnie – od młodych niewiast po dobroduszne staruszki. Czasami każda z nich była w innym wieku; jedna to młoda dziewczyna, druga to dojrzała kobieta, trzecia to sędziwa matrona. Również i ten aspekt jest lustrzano podobny do Norn, wśród których każda wedle wieku zajmowała się innym aspektem czasu - Urðr była odpowiedzialna za przeszłość, Verðandi za teraźniejszość, a Skuld za przyszłość. Trzy rodzanice nosiły szaty w różnych kolorach – dwie najmłodsze miały czerwone i niebieskie odzienie, a więc wyraźne i żywe kolory młodości, natomiast najstarsza zawsze pojawiała się w bieli, która w zamierzchłych czasach była kolorem starości i śmierci. Mogły też pełnić różne role przy wyznaczaniu długości i poziomu życia nowonarodzonego dziecka. Pierwsza z nich przygotowywała nić, druga mówiła, jak ta nić życia ma przebiegać, a trzecia przecinała ją, wyznaczając kres ziemskiej egzystencji.

Wśród południowych Słowian zwane były także Sudiczkami, od słowa sud czyli sąd. Polskie miano ma tą samą etymologię co słowo rodzić, gdyż pojawiały się trzy noce po narodzinach dziecka (wedle innych wersji mogła to być pierwsza, siódma albo dziesiąta noc po przyjściu na świat) i sądziły, jaki los będzie mu pisany. Ponadto Rodzanicom były poświęcane włosy ścięte podczas postrzyżyn, czyli rytualnego ostrzyżenia dziecka, które kończyło siódmy rok życia[1].

Źródło: https://bogowieslowianscy.pl/rodzanice/,
data odczytu: 13.01.2021

By ubłagać Rodzanice o lepszy los dla potomka zostawiano im ofiarny posiłek. Posiłek był bardziej obfity niż owsianka, którą przygotowywali wikingowie, bowiem mógł to być chleb, mięso, sól, miód, wino, ser, kasza, zioła a także przedmioty codziennego użytku takie jak nici czy chustki.

W XIII wieku Rudolf, mnich z Zakonu Cystersów, opisał różne wierzenia słowiańskie, które pomimo chrystianizacji przetrwały do jego czasów. Opisał między innymi Rodzanice[2]:

[Słowianie] składają ofiary owym trzem siostrom, które poganie nazywają Clotho, Lachesis i Atropos, aby im użyczały bogactwa.

Przytoczone przez zakonnika imiona nie brzmią słowiańsko. Warto jednak zaznaczyć, że Rudolf, jako piśmienny chrześcijanin, musiał znać starożytne źródła. Dlatego przypisał Rodzanicom imiona Mojr z mitologii greckiej, które są im podobne tak samo, jak nordyckie Norny… I to właśnie o Mojrach opowiemy sobie następnym razem, a jednocześnie porównamy i podsumujemy wszystkie trzy wersje bogiń przeznaczenia.


[1] Już po publikacji artykułu dwie czytelniczki zwróciły mi uwagę, iż nawet pod koniec XX wieku ciągle istniał zwyczaj zachowywania na piątkę pierwszego pukla ściętych włosów - być może był to nikły ślad po przedchrześcijańskich wierzeniach.

[2] Bestiariusz Słowiański, Paweł Zych, Witold Vargas, Wydawnictwo BOSZ, Olszanica 2016, s. 154.


sobota, 29 lutego 2020

Walkirie - Boskie wojowniczki

Źródło obrazka: http://universo1939.blogspot.com/2014/01/artes-conceituas-das-valquirias-e-de.html, data odczytu: 29.02.2020.

Walkirie – jedne z bardziej popularnych istot z mitologii nordyckiej. Inspirowały od wieków, a liczne nawiązania do nich nie trudno wskazać. Dziś powiemy sobie kilka słów o tych legendarnych wojowniczkach.

Staronordyckie słowo Valkyrja oznacza Wybierającą Poległych. Tak więc już sama ich nazwa wskazuje, czym się trudziły. Inne znane określenia to Óskmeyer (nord. Damy Życzeń) oraz Óðins Meyjar (nord. Damy Odyna). Wśród wikingów za dobrą śmierć uważano tą poniesioną w walce. Walkirie wybierały spośród zabitych tych, których Odyn uważał za godnych pośmiertnego życia w Walhalli (nord. Valhöll – Sala Poległych) lub których bogini Freja wybrała do zamieszkania w Fólkvangu (nord. Fólkvangr – Miejsce Ludzi). Potrafiły także w magiczny sposób interweniować w przebieg bitew. Sama Freja uważana była za przywódczynię Walkirii. Niektóre podania mówią, iż czasami ruszała ze swoimi wojowniczkami na pole bitwy, by osobiście dokonywać selekcji wojowników – miała wtedy prawo jako pierwsza decydować, kto trafi do jej krainy. Wybrani wojownicy określani byli mianem Einherjerów (nord. Ongiś Walczących). Po bitwach, kiedy już zebrały wszystkich podległych, służyły podczas uczt w Walhalli.


Źródło obrazka: http://www.goodwp.com/anime-and-fantasy/19690-marek-okon-art-arrow-death-angel-fairy-valkyrie-sword-soldier.html, data odczytu: 29.02.2020.

W źródłach pojawia się różna liczba Walkirii, od trzech do kilkudziesięciu. Wszystkie miały być córkami Odyna, boginiami lub półboginiami. Przedstawia się je jako piękne, młode uzbrojone wojowniczki, galopujące po niebie na grzbietach magicznych wierzchowców – koni lub wilków. Konie pojawiają się w późniejszych wyobrażeniach Walkirii. Być może spowodowane było to przejęzyczeniem – wierzchowiec Walkirii nazywany był Koniem Gunnara. Określenie to jest kenningiem (nordycką metaforą) wilka. Starsze wyobrażenia Walkirii nie były także zbyt przyjazne dla oka. Istoty te przypominały bardziej wiedźmy lub złowrogie demony śmierci. W tej upiornej formie daleko im było do pięknych wojowniczek. Przedstawiano je jako tkaczki, których krosna zbudowane były z czaszek, strzał i mieczy a same nici uplecione z ludzkich jelit[1]. Angielska pisarka Hilda Erris Davidson wspominała, iż wśród ludów germańskich istniały zjawy, które miały podżegać do bitew, a następnie zjadać ciała wojów poległych na pobojowiskach[2]. Łączyło się je także z mitem o Asgardareii lub mówiąc po naszemu Dzikim Gonie (chociaż w polskich wierzeniach Walkirie zastąpione są upiornymi Krzyżakami). W tych podaniach Walkirie miały towarzyszyć Odynowi w jego polowaniach, pędząc po niebie. Zobaczenie goniących boginek na niebie zwiastowało śmierć, katastrofę lub wojnę.

Kiedy Walkirie nie przemierzały pól bitewnych Odyn pozwalał im zwiedzać Midgard. Przybierały wtedy postać białych, lśniących łabędzi. Gdyby jednak przebywając w świecie ludzi ktoś ujrzałby Walkirię bez jej łabędziego przebrania natychmiast straciłaby swoją moc i żyła jako zwykła śmiertelniczka. Czasami utożsamiano je także z sokołami. Ten drapieżny ptak był kojarzony z Freją (opisując historię Idunny wspominałem, iż bogini posiadała płaszcz pozwalający jej przybrać postać sokoła). Przemawiać za tym miałoby też inne określenie Walkirii – Herfjötur, czyli wojowniczki zajmujące się sokolnictwem lub ubrane w ptasie pióra.


Źródło obrazka: http://www.nicholas-wade.com/valkyrie-norse-mythology/norse-valkyrie-painting-at-paintingvalley-com-explore/, data odczytu: 29.02.2020.

Wielu autorów wskazuje na podobieństwo Walkirii do Norn – nordyckich bogiń przeznaczenia, które przędły linie życia śmiertelników. Jednak teorię tą podważał już Jakub Grimm. Twierdził, że chociaż obie grupy boginek są odpowiedzialne za przeznaczenie, to jednak Walkirie nierozerwalnie wiążą się z walką i jeździectwem, podczas gdy Norny przebywały przy korzeniach Yggdrasilu lub pieszo przechadzały się po Midgardzie[3].

Jak już wspomniałem, w źródłach pojawia się różna liczba Walkirii. Niektóre imiona uważane są za przydomki tych samych postaci lub za personifikację aspektów wojny. Poniżej prezentuję listę wszystkich znanych nazw Walkirii wraz z proponowanymi przeze mnie tłumaczeniami:

·         Brunhilda – Zbroja Bitewna
·         Eir – Łaska
·         Geirahöð – Włócznia Bitewna
·         Geiravör – Ostrożna Włócznia
·         Geirdriful – Ciskająca Włócznią
·         Geirrönul – Atakująca Włócznią
·         Geirskögul – Nacierająca Włócznią
·         Göll – Wrzawa
·         Göndul – Dzierżąca Różdżkę
·         Gunnr – Wojna
·         Herfjötur – Okowy Wojny/Pióra Wojny
·         Herja – Niszcząca
·         Hlaðguðr Svanhvít – Biały-Łabędź Rozpoczynający Bitwę
·         Hildr – Bitwa
·         Hjalmþrimul – Dźwięcząca Hełmem
·         Hervör alvitr – Mądra Wojowniczka
·         Hjörþrimul – Mieczniczka
·         Hlökk – Wrzawa Bitewna
·         Hrist – Wstrząsająca
·         Hrund – Kłująca
·         Kára – Dzika
 Mist – Mgła
·         Ölrún –Runa Szczęścia
·         Randgríðr – Chroniona Tarczą
·         Ráðgríðr ­– Doradzająca Pokój
·         Reginleif – Córka Boga
·         Róta – Powalająca
·         Sanngriðr – Bardzo Okrutna
·         Sigrdrífa – Pragnąca Zwycięstwa
·         Sigrún – Runa Zwycięstwa
·         Skalmöld – Czas Miecza
·         Skeggjöld – Era Topora
·         Skögul – Bardzo Wysoka
·         Skuld – Przyszłość
·         Sveið – Drżąca
·         Svipul – Zmienna
·         Þögn – Cisza
·         Þrima – Walka
·         Þrúðr – Siła


Źródło obrazka: https://eclecticlight.co/2016/05/09/the-story-in-paintings-peter-nicolai-arbo-valkyries-and-mermen/, data odczytu: 29.02.2020.

Słowo Valkyrja przeniknęło do języka staroangielskiego. Miano Wælcyrge/Wælcyrie pojawia się w kilku średniowiecznych manuskryptach jako synonim bogini lub czarodziejki. Żyjący w XI wieku angielski biskup Wulfstan wymieniał je pomiędzy czarownicami i rozbójnikami, demonizując w ten sposób istoty z innej wiary. Warto również wspomnieć o podobieństwie do celtyckiej bogini Morrigan. Była bóstwem wojny i śmierci, przedstawiano ją w pełnej zbroi. Krążyła nad polami bitew pod postacią kruka (a więc symbolu Odyna). Inną celtycką boginią wojny była Badb, również potrafiąca zamienić się w kruka i swoją mocą przechylać szalę zwycięstwa w bitwach na stronę armii, którą faworyzowała. Czy to Walkirie zainspirowały Celtów, czy może Morrigan Skandynawów? A może wszystkie te postaci miały wspólny pierwowzór?

Nawiązań do postaci Walkirii jest zbyt wiele, by wymienić je w kilku zdaniach. Dziś zapraszam do przesłuchania Jazdy Walkirii Ryszarda Wagnera, a innym zainspirowanym utworom i postaciom poświęcę w przyszłości osobny temat:





[1] Walkirie, źródło: http://encyklopediafantastyki.pl/index.php/Walkiria, data odczytu: 13.04.2019.
[2] Gods and Myths of Northern Europe, Hilda Roderck Ellis Davidson, Davidson, wyd. Penguin Books, 1990, s. 61.
[3] Teutonic Mythology: Translated from the Fourth Edition with Notes and Appendix, Volume I, Jakub Grimm, wyd. George Bell and Sons, Londyn 1882, s 421.

piątek, 29 stycznia 2021

Mojry - Parki

 

Źródło: https://en.wikipedia.org/wiki/Moirai,
data odczytu: 29.01.2021

O losie wikingów decydowały trzy Norny. Życiem Słowian kierowały trzy Rodzanice, których opis jest lustrzano podobny do nordyckich bogiń. Nie były to jednak jedyne nacje, które wierzyły w trzy istoty tworzące przeznaczenie. Starożytni Grecy mieli również ich odpowiednik – Mojry.

Przypuszczam, iż większość z Was spotkała się już z opisem Mojr, bowiem Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian Jana Parandowskiego jest szkolną lekturą, w przeciwieństwie do jakiejkolwiek książki o tematyce słowiańskich wierzeń. Przypomnijmy sobie więc kilka faktów o Mojrach. Po dwóch poprzednich tematach nie będzie chyba zaskoczenie, że były trzy bóstwa przeznaczenia o imionach Clotho (gr. Prządka), Lachesis (gr. Udzielająca) i Atropos (gr. Nieodwracalna). Ich odpowiednikiem u Rzymian były Parki – odpowiednio Nona (łac. Dziewiąta, jako że była patronką kobiet w dziewiątym miesiącu ciąży), Decima (łac. Dziesiąta, ponieważ była patronką porodu, który następował po dziewiątym miesiącu ciąży) i Morta (imię tej nie pochodzi od żadnego liczebnika – oznacza Umarłą). Niektórzy uważali, że były córkami Zeusa, władcy bogów oraz Temidy, bogini sprawiedliwości. Inna wersja podaje, iż są córkami Nyks, bogini nocy.

Każda z trzech bogiń pełniła inną funkcję, co bardzo mocno upodabnia je do słowiańskich Rodzanic. Najmłodsza Kloto, przędła nić życia każdej istoty. Lachesis decydowała, jaka ta nić będzie – czy prosta i szczęśliwa, czy też może zasupłana i pełna udręki. Z kolei najstarsza z sióstr, Atropos przecinała ją, wyznaczając moment śmierci człowieka. Te same funkcje pełniły Parki. Podobieństwo do słowiańskich i nordyckich wierzeń znaleźć można również w mocy Mojr. To, co przeznaczyły ludziom jest nieodwracalne i nawet bogowie nie mogli ingerować w zmianę losu. Jednak również Grecy wierzyli, że można było wpłynąć na decyzję Mojr o losie człowieka, obdarowując je odpowiednio przed narodzinami dziecka. By zapewnić przyszłemu dziecku jak najlepszy los panny młode obcinały rytualnie kosmyki swoich włosów i składały je w ofierze Mojrom. W przeciwieństwie do swoich północnych odpowiedników greckie boginie miały swoje świątynie, w których również składano im ofiary.

Źródło: http://moirailegal.ae/,
data odczytu: 29.01.2020

Podsumowując fakty z ostatnich tematów możemy stwierdzić, że od Grecji na południu kontynentu, przez Słowiańszczyznę aż po mroźną Skandynawię dawne ludy europejskie wierzyły w trzy boginie przeznaczenia. Zawsze były to kobiece bóstwa, najczęściej w różnym wieku. Atrybutami wszystkich były nici, krosna, wrzeciona, igły. Najmłodsza tworzyła nić życia, druga ją kształtowała, a trzecia przecinała i decydowała o śmierci. Ludzie starali się je przekupić darami, by zapewnić przychodzącemu na świat dziecku lepszy los. Jednak kiedy przeznaczenie zostało już określone, nie było od niego odwrotu.

Przechodząc do podsumowania można wysnuć tezę, iż wszystkie trzy odpowiedniki bóstw losu mają wspólne korzenie i pochodzą z praindoeuropejskich wierzeń, z których wyewoluowały późniejsze mitologie – grecka, rzymska, słowiańska i nordycka. Na moim blogu nie raz przytaczałem podobieństwa między wierzeniami różnych ludów. Dziś mogę już otwarcie powiedzieć, że różne mity to tak naprawdę lokalne wersje tych samych, przedwiecznych historii. W przyszłości będziemy tropić i omawiać sobie kolejne podobieństwa, kolejne wspólne elementy jednej wielkiej starożytnej układanki, jaką są wszystkie mitologie świata.

sobota, 6 lipca 2024

Krzyż z Gosforth


Źródło: https://www.thelakes100.co.uk/listing/gosforth-viking-anglo-saxon-cross/,
data odczytu: 03.07.2024

Epoka wikingów to czas przenikania się kultur i religii. Stara religia, w której Skandynawowie oddawali cześć Bogom z dystonii Asów i Wanów przeplatała się z chrześcijańskimi motywami. Widzieliśmy to omawiając Norny, Boginie przeznaczenia. Wspomniany został Þórnir, który żalił się na los, jaki go spotkał. Na ścianie chrześcijańskiego kościoła zachowały się napisy jego autorstwa, którymi wyraził żal, iż Trzy Prządki zesłały na niego wielką udrękę. Czczenie Chrystusa nie przeszkadzała mu w ciągłej wierze w starych Bogów. Podobne wpływy obu religii omówimy sobie dziś, analizując pewien krzyż z Wysp Brytyjskich.

Miejscowość Gosforth w hrabstwie Kumbria w Anglii. W IX wieku znalazło się pod wpływem wikingów. Historycy nie są zgodni, jak duża część tego regionu i w dokładnie których latach była pod wpływem Skandynawów. Ba, nie ma nawet pewności, jak agresywne były to kontakty – czy Norwegowie i Duńczycy osiedlili się na wyludnionych terenach, czy też zbrojnie przejęli władzę. Kumbria na przestrzeni lat była obiektem zainteresowań także innych angielskich królestw, a same kroniki z tego czasu skupiają przede wszystkim na losach Wessexu. Niezależnie od szczegółowych losów hrabstwa, wikingowie pozostawili po sobie na tych ziemiach wiele artefaktów i śladów. Jednym z nich jest krzyż, który zachował się po dziś dzień w miejscowości Gosforth.

Źródło: https://www.researchgate.net/figure/The-Gosforth-Cross-as-Drawn-by-W-G-Collingwood-Order-of-faces-from-left-to-right_fig1_337885815, data odczytu: 03.07.2024


Krzyż ów datowany jest na lata 920-950, tak więc w momencie jego powstania osadnictwo wikińskie mogło być obecne w tej miejscowości dobre sto lat, albo i więcej. Wykonany został z piaskowca i mierzy dokładnie 4 metry oraz 42 centymetry. Potwierdzono, iż ciągle stoi w swoim pierwotnym miejscu, mianowicie na cmentarzyku przylegającym od południa do kościoła i nie był przenoszony. Ponadto przypuszcza się, iż był głównym obiektem sakralnym w okolicy, nawet przed budową samej świątyni. W dobie chrystianizacji wikińskich osad w Anglii powszechną praktyką było odprawianie mszy pod gołym niebem. Krzyż górował nad okolicą, nad nagrobkami, tak więc mógł stanowić główną oś, wokół której odprawiano rytuały.

Podstawą konstrukcji jest okrągły i płaski walec sięgający ponad jedną czwartą wysokości pomnika. Stoi on na kwadratowej bryle o trzech stopniach z każdej strony. Następnie gładka powierzchnia przechodzi w charakterystyczną dla nordyckiej architektury plecionkę. Przed połową wysokości zaczynają się ciekawsze elementy. Kształt krzyża zmienia się z okrągłego na czteroboczny na wysokości 2 metrów i 10 centymetrów. Wśród dalszych plecionek widnieją różne sceny łączące historie biblijne z mitologią nordycką. Na jednej ze ścian widać wizerunek umierającego Chrystusa, w towarzystwie Marii Magdaleny oraz rzymskiego żołnierza, Longinusa, który przebił jego bok na krzyżu. Ale ta sama scena interpretowana jest również jako śmierć Baldura, której towarzyszyła jego żona Nanna (przyjmującą klasyczną pozę nordyckiej dísy znaną chociażby z wisiorka z Hårby) oraz Hodur, ślepy Bóg, z którego to pośredniej winy jego brat zginał przebity strzałą. Również inne sceny można dwojako odczytywać. Pojmanie Lokiego (tu warto zauważyć, iż figura Lokiego interpretowana jest jako warkocz) mogłoby być równie dobrze uwięzieniem Lucyfera w piekle, a Heimdall obwieszczający nadejście Ragnaröku, grając na rogu Gjallarhorn (nord. Huczący Róg) to dla niektórych anioł obwieszczający koniec świata i nadejście Dnia Sądu Ostatecznego. Scena, której Widar rozrywa paszczę Fenrira jest także interpretowana jako zwycięstwo Chrystusa nad smokiem, a niektórzy idą o krok dalej – uważają, że Widar i Chrystus byli dla wykonawcy płaskorzeźb tym samym Bóstwem. Sam Fenrir oprócz wilczej głowy ma ciało zbliżone do węża, być może Jormungada, który chrześcijanom zapewne kojarzył się z Lewiatanem (albo po prostu ktoś chciał zrobić sobie ładny szlaczek).

Źródło: https://co-curate.ncl.ac.uk/resources/view/117022/,
data odczytu: 03.07.2024

Nie ma się bowiem czemu dziwić. W sytuacji, gdy ktoś dorastał w jednej religii i nagle był nauczany zupełnie nowej wiary, musiało dojść do dysonansu poznawczego. Człek taki, próbował zapewne pogodzić w swojej głowie sprzeczności z tym, co poznawał. Być może starał się nawet zachować jakiś złoty środek między nimi. Stąd też, zapewne nie kłóciło się w jego oczach umieszczania podobizn nordyckich Bogów na obszarze chrześcijańskiego kościoła, ani dołączenie Chrystusa do swojego panteonu. Zapewne nie raziło to też lokalnej społeczności, ani miejscowych kapłanów, którzy mogli wywodzić się z podobnego środowiska i którzy pozwolili krzyżowi przetrwać ponad 1000 lat. Podobne zabiegi znaleźć można na kamieniu z Jelling, który na pewno omówimy sobie w kontekście chrystianizacji Danii i który również zawierał elementy zaczerpnięte z obydwóch religii.

Przypuszcza się również, że sam krzyż mógł imitować Yggdrasil, Wielki Jesion, oś świata. Takie filary nie były Germanom obce. Przypuszcza się, że jeżeli Irminsul nie był żywym drzewem, dębem, poświęconym Donarowi, to zapewne był jego imitacją. Ramiona krzyża u jego góry są zdobione plecionkami w kształcie tzw. triquetry. Dla wikingów był to symbol swoistej karmy, mówiący, iż cokolwiek człek robi, wraca do niego z podwójną siłą, jak ramiona odbiegające i powracające do punktu wyjścia. Chrześcijanie zaadaptowali go jako znak Trójcy Świętej.

Warto również wspomnieć, iż w kościele obok znajdują się nagrobki i kamienie również nawiązujące do mitologii nordyckiej. Te być może omówimy sobie szczegółowiej w przyszłości.

Krzyż Gosforth nie jest jedynym tego typu znaleziskiem z Wysp Brytyjskich. Istnieją także inne, jednak ten jest z nich najwyższy i być może najciekawszy. Takie konstrukcje łączy charakterystyczny dla epoki wikingów synkretyzm religijny, gdzie ludzie żyjący na pograniczu dwóch systemów wierzeń szukali wspólnych elementów, a nie różnic. Być może był to też celowy zabieg artysty, który chciał, by jego płaskorzeźby były uniwersalne dla obydwu religii. Być może to dobra lekcja na dla współcześnie. Wiara w Widara czy Chrystusa? Wybór nie powinien mieć znaczenia, jeśli człek stara się żyć moralnie, czynić dobro.

Kończąc, chciałbym tradycyjnie zaprosić do polubienia mojego profilu na Facebooku, a także do udostępniania moich artykułów, bym mógł dotrzeć do szerszego grona Czytelników. A jeśli jesteś w stanie wesprzeć mnie finansowo, zachęcam do zostania moim Patronem, wzorem Piotra Brachowicza.

niedziela, 3 maja 2015

Ginnungagap - Pieśń Lodu i Ognia

Ginnungagap
ChatGPT 2025


W grudniu opisałem Ginnungagap – Przestrzeń wypełnioną Magiczną Siłą, w której narodziło się wszelkie życie. Kontynuując historię Yggdrasilu przytoczę kolejny fragment Eddy Młodszej[1]:

Wpośród Nilfhejmu, jest źródło Hwergelmer (kocioł stary), z którego płyną rzeki: Sud (smutek), Gunthra (mnożąca cierpienia), Fion, Fimbul (szumiąca), Thul (mrucząca), Slidur (krewka), Sylgur (pochłonienie), Yglur (obrzmiałość), Wyd, Leifthur, przy kratach Helu płynąca, zowie się Gioll (chrapliwa). Przed wszystkim jednakże był Muspelhejm (świat ognia), jaśniejący i gorejący, nieprzystępny. Panuje w nim Surtur (czarny) słońce ruchawe iskrzy się na końcu jego miecza, przyjdzie on na końcu wieków wojować z bogi. Rzeki Eliwager, oddalały się od źródeł tak dalece, że trucizna, którą płynęły, krzepła, marzła, i przepaść ze strony północnej lodem wypełniała. Tym sposobem Ginnungagap (przepaść czyli próżna przestrzeń) była w północy lodem i zziębłą mgłą wypełniona, południowa widoczna od błyskawic i jasności z Muspelhejmu wypływających. Pośrodku była próżnia i cisza: aż dech czyli wiaterek ciepły ze stron ciepłych owionął lody, i począł je w krople topić.

Na początek kilka sprostowań. Nazwa źródła Hvergelmir oznacza Kipiący Kocioł. Wszystkie jedenaście rzek, które z niego wypływały, nosiły wspólne miano Élivágar (Fale Lodu). Bez spolszczania, ich miana to odpowiednio[2]: Svöl, Gunnthrá, Fjörm, Fimbulthul, Slidr, Hríd, Sylgr, Ylgr, Víd, Leiptr oraz Gjöll. Skąd bierze się rozbieżność nazw – niewiadomo. W Eddach wymieniane są jeszcze inne nazwy. Być może były one pomniejszymi dopływami, albo używano ich zamienne, co zdarza się i obecnie (przykładem może być najwyższy szczyt Beskidu Żywieckiego, nazywany zarówno Babią Górą, jak i Diablakiem). Wszystkie rzeki płynąc przez Nilfheim mijały bramy Helheimu.  Nad ostatnią z nich, rzeką Gjöll, wznosił się kryty most, Gjallarbrú (Most na Gjöll). Dusze śmiertelników, które nie trafiły do Asgardu lub Wanaheimu, musiały przekroczyć ten most, w swojej ostatniej drodze do Helheimu. Wracając jednak do rzek, dziś nazwalibyśmy je lodowcami, bowiem były masami przesuwającymi się lodu i zmarzniętej pary wodnej. Sam Nilfheim, Świat Mgły,  był mroczną krainą, wilgotną i chłodną. Po drugiej stronie Ginnungagapu znajdował się natomiast Muspelheim, Świat Ognia. Chociaż za pierwszą istotę żywą uznaje się Ymira, to jednak Surtur[3] (Czarny) jest pierwszym wymienionym z imienia olbrzymem. Atrybutem Surtura jest płonący miecz, którego koniec ostrza miał być tak jasny, że oślepiał wrogów niczym słońce. To właśnie on w dniu Ragnaröku poprowadzi ognistych olbrzymów, którzy spalą Midgard i to od jego miecza zginie , którzy spalą Midgard i to od jego miecza zginie Freyr. Błyskawice i jasność, które biły z Muspelheimu można z kolei uznać za zjawiska towarzyszące erupcji lawy.

Języki lodowców i języki ognia – w naszym świecie te dwa żywioły również spotykają się. W styczniu poświęciłem notkę Islandii. W tej północnej Krainie Lodu jest najwięcej aktywnych wulkanów w całej Europie. Jak pewnie wiele osób pamięta, jeden z nich, Eyjafjallajökul, wybuchł kilka lat temu, przeszkadzając pewnemu prezydentowi w przylocie do Polski (właśnie wybuch tego wulkanu został zobrazowany w filmie Sekretne życie Waltera Mitty’ego). Żyjący przed wiekami Wikingowie mogli zaobserwować zderzenie się lodu i ognia – w tym starciu powstawała życiodajna woda. Woda, która wypłynęła z lodowców Nilfheimu stopionych przez ognie Muspelheimu wypełniła Ginnungagap. I tym sposobem otrzymaliśmy obraz poprzedzający powstanie świata identyczny do tego znanego z wierzeń Słowian, Egipcjan i z tradycji Judeo-chrześcijańskiej – Bezkresne, przedwieczne morze, z którego z czasem wyłoni się świat.

Oprócz symboliki wody, jako początku życia, warto przyjrzeć się jeszcze kontrastowi, jaki stwarzają dwa różne światy. Nilfheim to ciemność i chłód. Muspelheim to ogień i światło. Podobny kontrast obserwujemy także we wspomnianych wierzeniach. W Księdze Rodzaju czytamy[4]:

Bóg widząc, że światłość jest dobra, oddzielił ją od ciemności. I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą.
|
Nieprzytaczanym przeze mnie jeszcze przykładem są pierwotne wierzenia irańskie – Mazdaizmu oraz Zaratusztrianizmu. W tej religii (przynajmniej początkowo) było dwóch bogów – Ozmund, bóg światła, oraz Aryman, bóg ciemności. Początkowo istnieli, zupełnie nie wiedząc o sobie nawzajem. W końcu jednak doszło do konfrontacji. Właśnie te wierzenia zainspirowały G.R.R. Martina do stworzenia postaci R’hllora oraz Innego, pokazując, jak głęboko zakorzenione w ludzkiej naturze jest i dzisiaj oddzielanie tego co chłodne, mroczne i złe od tego co ciepłe, jasne i dobre.

Jednak w mitologii nordyckiej Surtur nie jest dobry – jest raczej uosobieniem żywiołu, który może być i życiodajny i niszczycielski. Skąd się jednak wziął, skoro świat dopiero zaczął powstawać? Na to pytanie odpowiedź mogą znać tylko Norny, które zapytane przez Odyna o początek istnienia, powiedziały, iż wcześniej wszechświat powstawał aż dziewięć razy… I dziewięć razy zostawał zniszczony. Być może Surtur jest pozostałością po dziewiątym świecie… Lub nawet bytem o wiele starszym, pamiętającym także poprzednie wszechświaty.

Na koniec zdjęcie erupcji wulkanu Eyjafjallajökul z 2010 roku, obrazujące niesamowity spektakl lodu, ognia i błyskawic. Nic dziwnego, że te potężne żywioły zostały uznane przez Wikingów za przedwieczne siły.


 Źródło obrazka: https://www.wykop.pl/tag/eyjafjallajokull/, data odczytu: 02.04.2019





[1] Edda starsza i młodsza, tłum. Joachim Lelewel, wyd. Armoryka 2012, s. 115. 
[2] Elivagar, www.oocities.org/mperemsky/mythology/norse/elivagar.html, data odczytu: 03.05.2015 
[3] Surt, norse-mythology.org/gods-and-creatures/giants/surt, data odczytu: 03.05.2015 
[4] Rdz. 1, Biblia Tysiąclecia Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań 2000.