Król Hroðgar

 

Król Hroðgar
Źródło obrazka: https://owlcation.com/humanities/King-Hrothgar-in-Beowulf-Hrothgars-Speech-to-Beowulf-in-Hall-of-Heorot, data odczytu: 10.08.2020

Władców różnych państw można podzielić na historycznych i legendarnych. O ile w przypadku historycznych osób nie ma wątpliwości co do ich żywotów, ponieważ zostały mniej i bardziej szczegółowo udokumentowane, o tyle z legendarnymi postaciami jest jeden podstawowy problem – źródła o nich, które dotrwały do naszych czasów, są dość skąpe, bądź wydają się zbyt fantastyczne, by uznać je za wiarygodne. Z drugiej strony życie historycznych władców również bywa mocno koloryzowane – przykładem może być cudowne odzyskanie przez Mieszka I wzroku, które miało zapowiadać przyszły Chrzest Polski. Nie znaczy to jednak, że legendarni władcy nie istnieli naprawdę. W każdej historii jest ziarno prawdy i dziś poszukamy takich ziarenek o legendarnym duńskim królu Hroðgarze.

Hroðgar Halfdansson (nord. Hróarr/Roar, ang. Hrothgar) miał władać Danią w VI wieku naszej ery, a więc na długo przed okresem słynnych wypraw wikingów. Wywodził się z legendarnej dynastii duńskiej Skjöldungów, tak samo jak jego bracia Heorgar i Halgi oraz bratanek Rolf Krake. Jego żoną miała być Wealhþeow z rodu Wulfingów, a dziećmi dwóch synów Hreðric i Hroðmund oraz córka Freawaru. Hroðgar  jest bohaterem kilku utworów, zarówno nordyckich sag, anglosaskich poematów jak i kronik historycznych. Przypuszcza się, że mógł być jednym z północnogermańskich przywódców z czasów Wielkiej Wędrówki Ludów między IV a VI wiekiem naszej ery.

Król Hroðgar w filmie Beowulf - Droga do Sprawiedliwości
Źródło obrazka: https://www.pinterest.co.uk/pin/429812358165410605/,
data odczytu: 10.08.2020

Duński król wspomniany jest w anglosaskim utworze Widsith. Hroðgar zakopuje topór wojenny ze swoim bratankiem Rolfem, by razem pokonać wspólnego wroga, Ingelda, syna króla Frody. Poemat opisuje, jak obaj odparli plemię Heaðobardów (staroang. Heaðubeardan – Wojenne Brody) w Heorot, siedzibie Hroðgara. Heaðobardowie mogli być odłamem Longobardów (czyli Długobrodych), którzy zamiast atakować Półwysep Apeniński, jak swoi krewniacy, ruszyli w stronę Półwyspu Jutlandzkiego - współczesnej Danii. Potwierdzałoby to umiejscowienie Hroðgara w okresie Wędrówki Ludów i opór, jaki mógł stawić najeźdźcom zagrażającym Danii. Mogłoby to mieć odzwierciedlenie w samym imieniu (albo być może w przydomku), które wedle jednej z teorii wywodzi się z pranordyckiego słowa Hrōþiwarjaz oznaczającego Słynnego Obrońcę. Inne teorie o pochodzeniu imienia władcy nawiązują do słów Hrōþiharjaz (pranord. Słynny Wojownik) lub Hrōþigaizaz (pranord. Słynna Włócznia). Warto zaznaczyć również, że postaci Ingelda i Frody występują również w skandynawskich źródłach, według których mieli oni zabić Halfdana, ojca Hroðgara. Różne podania wskazują także na stopień pokrewieństwa Hroðgara z Ingedlem Frodą, tym samym zmieniając konflikt plemienny w waśń rodową.

Współcześnie Hroðgar najbardziej kojarzony jest z poematem Beowulf. Duński dwór w Heorot był notorycznie atakowany przez potwora Grendela (i tu wspomniana ciekawostka z profilu na Facebooku - opis dworu Heorot posłużył Tolkienowi jako inspiracja dworu Meduseld, w którym urzędował król Theoden). Na pomoc przybywa wojownik ze szwedzkiego plemienia Gotów, tytułowy Beowulf. Po zabiciu stwora (oraz jego matki) Hroðgar obdarowuje hojnie swojego wybawcę. W poemacie Hroðgar jest przedstawiony jako drugi z czwórki dzieci Halfdana. Jego starszym bratem miał być Heorgar, który objął władzę po ojcu. Oprócz brata Halgiego mieli mieć jeszcze siostrę prawdopodobnie Yrsę (gdyż źródła nie są jedmyślne co do faktu czy była siostrą, czy córką Halgiego), która została wydana za szwedzkiego króla Adilsa Potężnego. Beowulf przedstawia Hroðgara jako idealnego władcę – szczerego, odważnego, dobrego dla swoich poddanych, hojnego w obdarowywaniu sojuszników. Poemat rzuca również więcej światła na królową Wealhþeow, która musiała być o wiele młodsza od swojego małżonka, ponieważ w momencie rozpoczęci utworu określana jest jako matka dwóch z trzech synów króla, którzy nie byli jeszcze dorosłymi mężczyznami, natomiast sam władca miał rządzić Danią już od ponad pięćdziesiąt zim, a jak wiadomo, sędziwy monarcha nie odziedziczył tronu bezpośrednio po ojcu, tylko po swoim starszym bracie.

Król Hroðgar w filmie Outlander
Źródło obrazka: https://www.pinterest.at/pin/176836722846002462/,
data odczytu: 10.08.2020

Saga o Rolfie Krakim przedkłada Halgiego nad Hroðgara. Według tej historii Hroðgar oddaje władzę w Danii swojemu bratu, a sam wyrusza do angielskiego Northumberland poślubić córkę tamtejszego króla. Na miejscu miał zostać zabity przez swojego siostrzeńca, a następnie pomszczony przez Halgiego.

Oprócz sag i legend również kroniki wspominają o rodzie Skjöldungów. XII-wieczna Kronika z Lejre mówi o królu Haldanie, który zmarł w podeszłym wieku, oraz jego dwóch synach – Helghim (Halgi) i Ro (czyli Hro, Hróarrze bądź Hroðgarze). Po śmierci ojca Helghi miał sprawować władzę nad duńskimi terenami morskimi, natomiast Ro nad lądem. Hroðgar miał założyć miasto duńskie Roskilde, a kiedy zmarł, został pochowany w Lejre – domniemanej lokalizacji grodu Heorot (niektórzy historycy wskazują jednak na Roskilde). Kronika wspomina również, że po śmierci obu braci Szwecja narzuciła Danii króla-uzurpatora. By upokorzyć Duńczyków… Posadzili na tronie psa. Zwierzę, ofiara politycznych przepychanek, zostało następnie zdetronizowane przez Rolfa Krakego, bratanka Hroðgara. Roczniki z Lund oraz Czyny Duńczyków potwierdzają podział władzy między braćmi, zaznaczając, że Halgi był jedynie dowódcą floty, a nie władcą Duńskiego Królestwa. To właśnie ta wersja historii wspomina, iż Froda zabił ojca Hroðgara i Halgiego. Braciom udało się uciec, na następnie wrócić i pomścić swojego ojca – spalili dom (dwór) Frody wraz z nim w środku. Druga z kronik wspomina także, że szwedzki król Hodbrod (Hothbrodd) po podboju krajów na wschodzie skierował się w stronę Danii. Miał on stoczyć trzy bitwy z Hroðgarem i ostatecznie go zabić, a następnie zostać pomszczonym przez Helga (Halgiego).

Następca króla Król Hroðgara według Kroniki z Lejre

Źródło obrazka: https://i.chzbgr.com/full/9035786496/h8D5F39A3/dog-photoshopped-onto-the-iron-throne-in-game-of-thrones, data odczytu: 10.08.2020

Podsumowując, Hroðgar pojawia się w wielu źródłach skandynawskich i anglosaskich. Zmieniają się warianty imion, zmieniają się stopnie pokrewieństwa, pokolenia lub wrogowie, z którymi się mierzył, jednak rola pozostaje ta sama – był królem Danii. Czy nosił koronę, czy był tylko przywódcą lokalnego plemienia, które zamieszkiwało Półwysep Jutlandzki – dziś niemożliwe jest dociec prawdy. Jednak pamięć o Hroðgarze pozostała. Pojawia się w filmach o epoce (w Beowulfie Roberta Zemeckisa głosu i wizerunku użyczał mu Anthony Hopkins; gości także w innych produkcjach, z których pochodzą zdjęcia do dzisiejszego artykułu) a w grze The Elder Scrolls V: Skyrim na najwyższej górze świata Tamriel znajduje się świątynia nazwana Wysoki Hrothgar.

Skål!

Źródło obrazka: https://skal.bandcamp.com/, data odczytu: 22.05.2020.

Dziś omówimy sobie pewne wyobrażenia, które utarły się, jeśli chodzi o Epokę Wikingów. Gdybym miał wskazać najbardziej popularne staronordyckie słowo, które ciągle jest w użyciu, postawiłbym na Skål. Okrzyk ten towarzyszy wznoszeniu toastów przez współczesnych mieszkańców wszystkich krajów skandynawskich, a także został rozpromowany przez filmy (pojawił się w Sekretnym Życiu Waltera Mitty’ego a przede wszystkim używany był w serialu Wikingowie).

A skoro już jesteśmy przy temacie alkoholu, to nie można pominąć miodu pitnego. Napój pojawia się często w mitach nordyckich – jeden z nich opowiada nawet, w jaki sposób powstał ten złocisty trunek. Miód uważany był za źródło poezji (a więc to taka wena w płynie). W Skandynawii budowano specjalne sale biesiadne, które nazywały się Mjødhaller – Miodne Dwory. W poemacie Beowulf Miodny Dwór Heorot króla Hrodgara jest nękany przez trolla Grendela. 

W kulturze utarł się stereotyp wikinga pijącego hektolitry miodu. Miód był cenionym trunkiem, jednak na co dzień piło się przede wszystkim piwo. Było tańsze w produkcji i łatwiej dostępne. W wielu miastach podawano je także dzieciom do picia – trunek zawierał mniej bakterii niż sama nieprzegotowana woda i był bardziej kaloryczny, co pozwalało dostarczyć energii w zimnym północnym klimacie.

Wizualizacja Miodnego Dworu z "Beowulfa"
Źródło obrazka: https://www.ancient-origins.net/ancient-places-europe/finding-beowulf-some-famous-anglo-saxon-heroic-epic-based-truth-008580, data odczytu: 22.05.2020.

Innym znanym poglądem jest stwierdzenie, że wikingowie pijali z czaszek swoich wrogów. Skąd się to wyobrażenie wzięło? Poezja ludów nordyckich zawiera wiele przenośni (tzw. kenningi) które były dla nich zrozumiałe, ale już dla obcych niekoniecznie. XII-wieczny poemat Krákumál opowiada o ostatnich chwilach Ragnara Lodbroka. Tuż przed śmiercią dzielny wiking przemawia o radości umierania. Żywi nadzieję, że jego śmierć zostanie w krwawy sposób pomszczona a jego dusza trafi do Walhalli. Jeden z wersów poematu brzmi[1]:

Drekkum bjór af bragði ór bjúgviðum hausa.

Co można przetłumaczyć jako:

Pić będę z zakrzywionych gałęzi czaszek. 

Zakrzywione gałęzie czaszek to metafora zwierzęcych rogów, które faktycznie służyły jako naczynia i z których pijano (sam mam dwa takie rogi pitne i obiecuję sobie, że już więcej nie kupię... Przynajmniej do momentu wizyty w następnym skansenie wikingów). W Skandynawii znaleziono wiele rogów pitnych a także ich wizerunków na kamieniach runicznych. Obecnie są popularne na  festiwalach i podczas rekonstrukcji historycznych (dla zainteresowanych, można takowe nabyć w Jomsborgu na Wolinie).

Nie chcę Cię pouczać, ale czaszka twojego poległego wroga jest wielokrotnego użytku i o wiele bardziej ekonomiczna.
Źródło obrazka: https://fineartamerica.com/featured/not-to-lecture-avi-steinberg.html, data odczytu: 22.05.2020.

W XVII wieku duński uczony Ole Worm błędnie przetłumaczył Krákumálę na łacinę i miast napisać o piciu z zakrzywionych gałęzi czaszek, stwierdził, że Ragnar będzie pił w Walhalli z czaszek zabitych wrogów... Zakrzywione gałęzie czaszek czy Czaszki zabitych wrogów - kto by zauważył różnicę?

Rogi pitne nie były jednak jedynym naczyniem, z którego spożywano miód. Podczas uroczystości w Miodnych Dworach często podawano miskę z trunkiem dookoła stołu, od jednego biesiadnika do drugiego. Każdy podnosił ją, przykładał do ust i wznosił toast. I w tym momencie wrócimy sobie do początku tego tematu, rzucając więcej światła na skandynawski toast. Skål to nic innego, jak staronordyckie słowo określające miskę. Być może także podobieństwo tego słowa do innych nordyckich i angielskich słów odegrało rolę w utrwaleniu stereotypu o wikingach pijających z czaszek. Słowo Skalli to w języku islandzkim Łysina, a norweskie Skallen to właśnie określenie Czaszki. Zestawiając je z angielskim słowem Skull, można łatwo zrozumieć skąd wzięło się to mylne wyobrażenie.

Popularna szwedzka biała miska z zaokrąglonymi krawędziami (sv. Skål, rundad kant vit)
Źródło obrazka: https://www.ikea.com/se/sv/p/ikea-365-skal-rundad-kant-vit-20278351/,
data odczytu: 22.05.2020

---

[1] Did Vikings drink from the skulls of their enemies?, Źródło: http://www.worldtreeproject.org/exhibits/show/miscon/drinkingskulls, data odczytu: 22.05.2020.

Rydwany bogów

Źródło: geeklash.wordpress.com/2014/06/17/mjolnir-mythology-marvel-and-mistreatment, 
data odczytu: 08.04.2019.

Zapewne większość osób myśląc o rydwanach wyobraża sobie pojazdy bogów z mitologii greckiej lub też wozy używane podczas wyścigów w czasie igrzysk. Rydwany tymczasem były używane na terenie Euroazji, od Chin po Brytanię. Najstarszy wizerunek rydwanu, Sztandar z Ur, pochodzi z Mezopotamii i liczy sobie prawie 5000 lat. Przyjmuje się, że do 500 roku p.n.e. większa część Europy, w tym południowa Skandynawia, znała już ten środek transportu.

 Źródło: en.wikipedia.org/wiki/Chariot, data odczytu: 03.04.2019.

Dowodem na znajomość rydwanów w starożytnej Danii jest rydwan z Trundholm. Znalezisko datuje się na ok. 1300 rok p.n.e. Przedstawia konia, który ciągnie tarczę słoneczną osadzoną na dwukołowej osi (o symbolice tego znaleziska w dalszej części tekstu).

Źródło: da.wikipedia.org/wiki/Solvognen, data odczytu: 03.04.2019.

 Innym przykładem jest mogiła z miejscowości Kivik w Skanii. Jeden z rytów, którymi ozdobione są ściany kurhanu przedstawia człowieka powożącego dwukołowy rydwan zaprzężony w dwa konie.

Źródło: en.wikipedia.org/wiki/The_King's_Grave

Przykładem rydwanu z epoki wikingów może być eksponat znajdujący się w Muzeum Łodzi Wikingów w Oslo (nor. Vikingskipshuset). Rydwan ten służył do celów rytualnych - dokładnie był środkiem transportu jego właściciela w zaświaty. Pochówek wśród wikingów różnił się, głównie w zależności od statusu społecznego i zamożności człowieka. Można założyć, że osoba, która została na nim pochowana należała do klasy społecznej jarlów. 

 Czterokołowy rydwan pogrzebowy z epoki wikingów.
Źródło obrazka: https://thornews.com/2012/05/12/a-viking-burial-described-by-arab-writer-ahmad-ibn-fadlan/, 
data odczytu: 03.04.2019.

Eksponat znajduje się w Muzeum Łodzi Wikingów w Oslo.
Źródło obrazka: https://mapio.net/pic/p-25928896/, 
data odczytu: 03.04.2019.

Wystawa wozu wraz ze szkieletami wierzchowców,
przedstawiająca, w jaki sposób ciągnęły pojazd.
Źródło obrazka: http://clanduvestfold.fr/artisanat/oseberg.php, 
data odczytu: 03.04.2019.

Najwięcej przykładów rydwanów znajduje się w mitologii nordyckiej oraz w sagach. Jeśli chodzi o ludzi, w poemacie o Beowulfie jest wzmianka, że bohater używał rydwanu. Warto w tym miejscu zastanowić się nad samą definicją słowa rydwan. W powszechnym rozumowaniu jest to jedno- lub dwuosiowy pojazd ciągnięty przez konie lub inne zwierzęta. Angielskie słowo chariot pochodzi od rzymskiego słowa carrus, od którego wywodzi się również współczesne słowo car (samochód). Osobiście posłużę się duńskim volgen, ponieważ najstarsze wizerunki skandynawskich rydwanów pochodzą z terenów Danii. Volgen oznacza wóz. Współcześnie tym słowem nazywa się przyczepy samochodowe a także wózki dla dzieci. Oba te pojazdy są kołowe. Można więc uznać, że rydwany wikingów były wozami, głównie bojowymi i pogrzebowymi. Beowulf, jako bohater tamtej epoki, używał zapewne rydwanu bojowego.

W mitologii pojawiają się rydwany, których używali sami bogowie. Wszystkie z nich potrafiły latać po niebie. Freya podróżowała rydwanem zaprzężonym w dwa koty. Obrazek poniżej przedstawia Freyę w swoim pojeździe, której towarzysz jej brat, Frey, na dziku Gullinburstim (nor. Złotogrzywy).

Źródło: http://www.fanpop.com/clubs/norse-mythology/images/17789074/title/frey-freya-photo, 
data odczytu: 03.04.2019.

Innymi bogami używającymi rydwanów było rodzeństwo Sol i Mani. Sol (znana też jako Sunna) jeździła po niebie za dnia. Do jej rydwanu była przypięta tarcza słoneczna. W ten sposób wikingowie tłumaczyli sobie ruch słońca po niebie. Źródeł tego wierzenia należy dopatrywać się w prehistorycznym kulcie solarnym. Nie da się ukryć podobieństw do opisanego wcześniej rydwanu z Trundholm, czy greckiego boga Heliosa, który również przemierzał nieboskłon w rydwanie. Greckim odpowiednikiem Heliosa był bóg... Sol. Jego imię i żeńska forma z mitologii nordyckiej pokazują, jak wiele wspólnego ze sobą miały wierzenia z różnych regionów kontynentu i jak bardzo wpływy kultur przenikały się nawzajem. Bratem Soli był Mani. Jeździł w swoim rydwanie głównie nocą. Do burty pojazdu miał przyczepioną srebrną tarczę - księżyc. Czasami zdarzało się, że wyjeżdżał o tej samej porze, co Sol. Tłumaczyło to możliwość zobaczenia księżyca także za dnia. Jako ciekawostkę przytoczę, że od imion Soli (Sunny) oraz Maniego pochodzą współczesne angielskie nazwy dwóch dni tygodnia - Sunday (Niedziela) oraz Monday (Poniedziałek).

Źródło: norse-mythology.org/sol-mani, data odczytu: 03.04.2019.

Ostatnim najbardziej znanym przykładem jest rydwan Thora. Bojowy rydwan, którym Thor ruszał do walki z olbrzymami. Ciągnęły go dwa kozły Tanngrisnir (nor. Zgrzytający zębami) oraz Tanngnjóstr (nor. Gryzący zębami). Podobnie jak pozostałe pojazdy bogów, również ten potrafił latać. Często przedstawiany na rycinach i ozdobach. Osoby, które były lub które odwiedzą Kopenhagę mogą ujrzeć posąg rydwanu Thora na dachu browaru Carlsberg. Jako ciekawostkę napiszę, że swastyki, które widać na kołach pojazdu, nie nawiązują do symboliki hitlerowskiej, ale do jednego z najstarszych wyobrażeń słońca na kontynencie europejskim (motyw swastyki pojawi się na zdjęciach tarcz w jednej z następnych notek poświęconej skansenowi na Wolinie). Jako ciekawostkę przytoczę dość świeży akcent z Thorem z mediów. Swego czasu była reklama pewnego polskiego ubezpieczyciela z Thorem. Kiedy rekruterka pytała go, co umie, ten odpowiadał, że potrafi powozić kozłami.

Pomnik Thora na dachu Carslberg Bryghus.
Źródło obrazka: https://pl.pinterest.com/pin/613122936747819702/?lp=true, 
data odczytu: 03.04.2019.

Na sam koniec chciałbym rozwinąć jeszcze wątek latających rydwanów w mitologii nordyckiej. Osoby znające teorie Ericha von Danikena zapewne od razu pomyślą o pojazdach kosmicznych i zaawansowanej technologii starożytnych. Nie inaczej zinterpretowali rydwany twórcy serialu Gwiezdne Wrota. W ich interpretacji nordyccy bogowie byli rasą zamieszkującą planetę Asgard. Ich przywódca latał statkiem o nazwie... Rydwan Thora. 

 Źródło obrazka: https://stargate.fandom.com/wiki/Bilskirnir-class_ship, 
data odczytu: 03.04.2019.

Rydwan, jako pojazd był znany w całym starożytnym świecie. Wikingowie, głównie żeglarze, zapewne używali ich niewiele - od święta, przy ceremoniach pogrzebowych czy przy ważnych uroczystościach. Rydwany bojowe mogły się pojawić, jednak zapewne służyły tylko dowódcom, ponieważ trzon wojsk wikińskich stanowiła piechota. Dodatkowo górzyste tereny Skandynawii nie służyły zbyt dobrze temu rodzajowi transportu. Należy jednak wiedzieć, że były one znane wikingom bardzo dobrze, chociaż z wierzeń.

Kattakyn - Kot zombie

Źródło obrazka: https://www.photoshoplady.com/manipulating-a-zombie-cat/, data odczytu: 26.04.2019.

Jakiś czas temu opisałem draugów – umarłych wojowników, zombie z mitologii nordyckiej. Wspomniałem także, że w pewnej sadze jeden z umrzyków potrafił zmieniać się w kota. Dziś chciałbym rozwinąć ten temat.

Kattakyn, bo tak dokładnie w wierzeniach wikingów,nazywało się to nieumarłe zwierzę, jest niczym innym jak kocim zombie. Jego nazwę można tłumaczyć na język polski jako Kotowaty. Kattakyny były mięsożerne. Najlepszym sposobem na pozbycie się ich było odcięcie upiornemu futrzakowi głowy.

W sadze o Hrómundzie Gripssonie główny bohater starł się z nieumarłym królem Þrainnem, byłym władcą Galii. Hrómund szukał kurhanu króla – miał tam znajdować się wyjątkowy miecz, Mistilteinn (nord. Jemioła), którym Þrainn zabił czterystu dwudziestu przeciwników. Kiedy wojownik w końcu znalazł grobowiec, okazało się że pochowany w nim władca zamienił się w drauga (na marginesie mała ciekawostka – draugi, które nie wałęsały się swobodnie po świecie a tylko pilnowały swoich grobów nazywane były Haugbui, czyli Mieszkańcami Kurhanów). Podczas walki nieumarły zmienił postać – pierw przemienił się w  zombie-trolla a później w kattakyna właśnie, raniąc ostrymi pazurami plecy Hrómunda. W końcu jednak dzielny wiking pokonał drauga i spalił jego zwłoki, a następnie zabrał Mistilteinna ze sobą.

Niektóre sagi wspominają, że matki osób, które uciekły z Helheimu, również mogły zostać ściągnięte z powrotem na ziemski padół. Włóczyły się w okolicach grobów swoich zmarłych dzieci. Opisywane były jako groźne potwory o długich szponach. Taki stwór nosił nazwę Ketta, czyli Kocica[1].

Kattakyny nie były jedynymi zwierzęcymi zombie znanymi w Skandynawii. Sagi wspominają także o  nieumarłych byka, koniach a nawet fokach, jednak tylko Kotowate doczekały się swojej własnej nazwy.

---

[1] The Monsters and Beowulf,  Nora K. Chadwick, wyd. Bowes and Bowes, Lodnyn 1959, s. 178).

Gullinbursti - Magiczny dzik czy pierwszy robot?

Joanna Gondek, Gullinbursti, 2020 rok

Mitologie z całego świata opisują magiczne przedmioty i cudowne artefakty o właściwościach, które wykraczały poza możliwości ludzi żyjących w starożytności i średniowieczu. Dziś chciałbym przedstawić jeden z takich przykładów z mitologii nordyckiej – dzika imieniem Gullinbursti.

Gullinbursti (nord. Złotogrzywy) nazywany był także w podaniach Slíðrugtanni (nord. Straszne Kły). Jego historia zaczyna się, kiedy Loki podstępem nakłonił dwa rody krasnoludów do współzawodnictwa. Kowale mieli stworzyć po trzy przedmioty, które zostaną ocenione przez bogów. Asowie mieli zadecydować, który z krasnolodów może poszczycić się mianem najznakomitszych kowali we wszystkich Dziewięciu Światach. Do zawodów stanęły dwie drużyny – synowie Iwaldiego oraz bracia Brokk i Eitri. Dziś skupię się tylko na powstaniu Gullinburstiego, gdyż knowania Lokiego i sam konkurs to materiał na osobny artykuł.

Eitri stworzył łącznie trzy przedmioty. Do jednego z nich przygotował świńską skórę i rozpalił piec. Kazał swojemu bratu pracować miechem. Przygotował także złote części, z których miał składać się powstający zwierz[1]. Sierść Gullinburstiego miała być złota i świecić w ciemności. Złotogrzywy został zbudowany, a więc był sztucznym tworem. Dodatkowo przewyższał żywe dziki szybkością, doskonałym pływaniem i możliwością latania. Dziś powiedzielibyśmy, że był robotem. Czy pieśni potwierdzają niesamowitą wyobraźnię skalda, który wymyślił Gullinburskiego, czy też może jest to zapis istnienia starożytnej technologii, która uległa zapomnieniu? To pytanie pozostawiam Wam do przemyślenia.

Złotogrzywy był i jest ciągle obecny w ludzkiej kulturze. Kiedy bóg Frej zszedł na ziemię, by nauczyć ludzkość jak uprawiać rolę, to właśnie Gullinbursti pomagał mu swoimi kłami wytłumaczyć, jak orać pole uprawne. W innej historii Frej miał na owym dziku przyjechać na pogrzeb Baldura. 

 Źródło obrazka:https://pl.pinterest.com/pin/500321839834256537/?lp=true, 

data odczytu: 13.04.2019.

W angielskiej miejscowości Benty Grange znaleziono hełm ze zdobieniem w kształcie dzika. Motyw ten był powszechny zarówno wśród ludów nordyckich jaki i anglosaskich. Wśród skandynawskich wojowników wierzono, że ozdabianie hełmów i tarcz symbolem dzika, miało przynieść szczęście w walce i przychylność Freja – takie nakrycia głowy nosił legendarny Beowulf  i jego załoga. Snorri Sturluson wymieniał nawet specjalne określenie dla hełmów z zdobieniami w kształcie dzika – Hildisvíni (nord. Świnia Bitewna). Właścicielem Hildisvíniego według niego był wojownik imieniem Áli, a następnie szwedzki król Adlis, który zabrał hełm z pola bitwy po śmierci Áliego[2].

W noc przesilenia zimowego Yule, w Skandynawii składano Frejowi w ofierze właśnie dzika (rytuał nazywany  Sónarblót – Ofiara z dzika). Dzik był podawany tradycyjnie z jabłkiem w pysku, oraz przyprawiany rozmarynem. Potrawa była na tyle istotna w rytuale, że często wprowadzono ją przed samym królem do sali biesiadnej. Kiedy danie zostało wniesione nad dzikiem śpiewano, kładziono na nim dłonie i składano święte przysięgi. Zwyczaj ten zmienił się na przestrzeni wieków, jednak ślady po nim pozostały do dziś. W Szwecji z okazji Bożego Narodzenia podaje się szynkę tzw. Julskinka, stawia się dekoracje a nawet wypieka ciasteczka w kształcie świnek.

Źródło obrazka: https://skandihome.com/skandiblog/inspiration/this-little-piggy-the-story-of-the-swedish-christmas-pig/, data odczytu: 13.04.2019.

I na sam koniec mała ciekawostka językowa – staronordyckie słowo svín mogło oznaczać dzika lub świnię. Podobieństwo do polskiego odpowiednika i anglosaskiego swine jest uderzające.

---

[1] Gullinbursti, Źródło: http://www.norse-mythology.cba.pl/page,165,gullinbursti.html, data odczytu: 22.02.2019.

[2] The Boar, Źródło: http://thethegns.blogspot.com/2012/04/boar.html, data odczytu: 09.02.2019. 

Mur Tarcz

 

Źródło: https://sciencenordic.com/archaeology-combat-denmark/did-vikings-really-fight-behind-a-shield-wall/1448665,
data odczytu: 01.09.2022

Wikingowie, chociaż nie tworzyli jednego imperium, rzucili wiele królestw na kolana. Swój sukces zawdzięczali statkom o świetnej konstrukcji, pomysłowości, jak i umiejętności wspólnej walki. Tego ostatniego wymagała formacja bitewna zwana murem tarcz (nord. skjaldborg), którą sobie dziś omówimy.

Mur tarcz nie był szykiem wymyślonym przez wikingów. Najstarsze tarcze pochodzą z epoki brązu i powstały ponad trzy tysiące lat temu. Już starożytni Persowie zauważyli korzyści, jakie powstają z ciasnego ułożenia tarcz, które chroniło zarówno trzymającego ją żołnierza, jak i wzmacniało obronę stojących obok niego. Następnie używana była zarówno przez Greków jak i Rzymian (na pewno wielu z Was kojarzy rzymski szyk żółwia, gdzie oddział idzie zasłonięty tarczami zarówno po bokach, jak i nad głowami). Taki szyk miał nie tylko właściwości defensywne, ale także mógł służyć do spychania wroga z jego pozycji.

Później formacja stosowana była powszechnie w średniowiecznej Europie. Wzmianki o niej znaleźć można w poemacie Beowulf, który opisuje wydarzenia z VI wieku naszej ery. Używana była przez wiele nacji. Jak powszechny był ten szyk? Cóż, zapewne zależało to od rodzaju bitwy i terenu, w jakim przyszło ją toczyć. Na pewno w epoce wikingów nie istniało powszechne wykształcenie militarne, dzięki któremu można było poznać różne formacje i style walk. Także można nawet założyć, że nie wszystkie regiony Skandynawii znały w ogóle mur tarcz. Niektórzy historycy kwestionują jej istnienie wśród wikingów, twierdząc, iż było to tylko literackie określenie wielkiej liczby tarczowników. Zakładając jednak, że była znana i stosowana, to znaczenie zaczęło maleć po bitwie pod Hastings w 1066 roku, kiedy to kawaleria Wilhelma Bękarta odniosła ogromne zwycięstwo nad anglosaską piechotą, a sam władca zamienił pogardliwy przydomek Bękart na Zdobywca. Jednak, ciągle była to skuteczna formacja tam, gdzie konnica miała trudności w poruszaniu się, a więc w przede wszystkim w górzystym terenie, gdzie łatwiej było odpierać nią inną piechotę. Dlatego też jeszcze przez wiele dekad była stosowana w Skandynawii, jak i w Szkocji.

Źródło: https://steamcommunity.com/sharedfiles/filedetails/?id=1454865429,
data odczytu: 01.09.2022

Słabym punktem muru tarcz było jego przełamanie. W momencie, gdy jeden z tarczowników padł, łatwiej było zniszczyć szyk i przebić się na drugą stronę. Świetnym przykładem jest bitwa pod Stamford Bridge, która rozegrała się w 1066 roku, na krótko przed starciem o Hastings. Naprzeciw siebie stanęły armie angielska i norweska, obie stosowały właśnie tę taktykę. W momencie, gdy Anglosasi zaczęli przełamywać obronę Norwegów, szeregi rozsypały się i wielu wikingów rzuciło się do ucieczki, pogarszając ich sytuację. Klęskę przypieczętowało zabicie norweskiego króla, trafionego angielską strzałą w szyję.

Wieki minęły, a mur tarcz ciągle znajduje zastosowanie. Na pewno nie raz widzieliście na zdjęciach w Internecie czy relacjach w telewizji ścisłą formację tworzoną przez policjantów w różnych krajach, w przypadku zamieszek. Widząc następnym razem taką scenę, warto pamiętać, iż taki mur miał swoje początki w zamierzchłych czasach.

Źródło: https://news.trust.org/item/20140212214151-jxlg2?view=print,
data odczytu: 01.09.2022

Na koniec tradycyjnie zapraszając do odwiedzenia mojej strony na Facebooku oraz do wsparcia mojej twórczości na profilu na Patronite. Nie mogłoby się oczywiście obyć bez podziękowań dla Piotra Brachowicza, który został pierwszym Patronem bloga.

Nordycka Gra o Tron

Źródło obrazka: https://hbogo.pl/, data odczytu: 21.09.2019.

Kilka miesięcy temu serialowa Gra o Tron dobiegła końca. W związku z tym postanowiłem poszukać w całej serii, a także w literackim pierwowzorze Pieśni Lodu i Ognia, nawiązań do Skandynawii i mitologii nordyckiej. Wszystkie symbole i zapożyczenia postaram się ułożyć chronologicznie, tak samo, jak pojawiały się w serialu i w powieści.

Źródło obrazka: https://www.inverse.com/article/29332-game-of-thrones-tormund-theory-lyanna-mormont-dad, data odczytu: 21.09.2019.

• Imiona – Nie sposób ukryć podobieństwa rożnych imion – lorde Bliźniaków, Walder Frey, oraz bóg z dynastii Wanów, Frej/Freyr. Swoją drogą, Frej był jednym z bliźniaków, dzieci Njorda, a także bogiem płodności. W Grze o Tron jest mowa o dziesiątkach dzieci Waldera Freya. W książce występuje także poczciwy, chociaż upośledzony umysłowo Hodor, podczas gdy w mitologii ślepy bóg nosi imię Hodur. Jest jeszcze Tormund Zabójca Olbrzyma, którego imię jest bardzo podobne do staronordyckiego Þormundr…

Źródło obrazka: https://criticalhits.com.br/cinema-e-tv/a-arvore-coracao-de-game-of-thrones-realmente-existe-no-mundo-real/, data odczytu: 21.09.2019.

• Czardrzewo (Winter is Coming s01e01) – święte drzewa Westeros. Na Północy wierzono, że przez wyrzeźbione w ich pniach twarze Starzy Bogowie obserwują świat śmiertelników. Drzewa uważane były za święte i w ich obliczu składano przysięgi czy też brano śluby. Święte drzewa znane były również wikingom – w wielu miejscach rosły dęby czy jesiony poświęcone bogom – dla przykładu wymienię Dąb Donara (Thora) w pobliżu Gaesmere oraz Irminsul w Lesie Teutoburskim.

Źródło obrazka: https://www.vulture.com/2019/04/game-of-thrones-the-long-night-too-dark.html, 

data odczytu: 21.09.2019.

• Długa Noc/Wielka Zima (Winter is Coming s01e01). Każdy, kto zetknął się z Grą o Tron od pierwszego odcinka mógł słyszeć zwrot Zima Nadchodzi. Nie było to tylko powiedzenie rodu Starków, ale i zapowiedź powrotu Długiej Nocy, czasu, gdzie wraz z nadejściem trwającej całe pokolenie zimy i ciemności miały powrócić olbrzymy, upiory i inne potwory. Przepowiednia o podobnej, niezmiennej pory roku mamy w micie o Ragnaröku (nord. Zmierzchu Bogów). Koniec znanego nam świata ma być poprzedzony trwającą bez przerwy przez trzy lata zimą, zwaną Fimbulvetr (nord. Wielka Zima). Ma to być czas wielkiej ciemności oraz nieprzerwanych opadów śniegu, podczas których zapanuje wielkie okrucieństwo – ludzie zaczną walczyć ze sobą o to, co zostanie, a kiedy zjedzą wszystkie zapasy, zaczną zjadać i siebie nawzajem.

Źródło obrazka: https://gameofthrones.fandom.com/wiki/Ravens, data odczytu: 21.09.2019.

• Kruki (Winter is Coming s01e01) – posłańcy świata Westeros. Służą jako zwierzęta pocztowe i przenoszą listy pomiędzy miastami. W mitologii nordyckiej Odyn posiadał dwa olbrzymie kruki – Huginna (nord. Myśl) i Muninna (nord. Umysł/Pamięć), które wypuszczane codziennie rano wracały pod wieczór przynosząć Wszechojcowi wieści z całego świata. Trzy kruki miały towarzyszyć także żyjącemu w IX wieku wikingowi, Hrafna-Flokiemu Vilgerðarsonowi (który był pierwowzorem postaci Flokiego z serialu Wikingowie). Wysyłał je ze swojego statku by pomogły mu szukać lądu... i to dzięki nim dotarł do wybrzeża Islandii.

Źródło obrazka: https://tvweb.com/game-of-thrones-season-8-set-photos-new-white-walker-army/, 

data odczytu: 21.09.2019.

• Lodowe upiory i armia nieumarłych (Winter is Coming s01e01). Początek pierwszego odcinka serialu ukazuje nam największe zagrożenie dla mieszkańców Westeros – Białych Wędrowców (ang. White Walkers) i podążającą za nimi armię nieumarłych. Mitologia nordycka jest pełna zombie-podobnych istot (opisy Draugów i Kattakynów można znaleźć na moim blogu). Jedno z tych stworzeń  Aptrgangr (nord. Ponownie Chodzący) jest niczym chodzące, ożywione zwłoki. Aptrgang jest także używane jako synonim Draugów, można więc uznać że to te same istoty, lub bardzo podobne rodzaje. Podobnie jak Biali Wędrowcy są nierozerwalnie związani z przepowiednią o Długiej Nocy tak Draugowie/Aptrgangowie pojawią się po Wielkiej Zimie. Całe zastępy nieumarłych pod wodzą bogini śmierci Hell ruszą na Asgard podczas Ragnaröku. Nieumarłe istoty nie muszą być tylko rodzaju ludzkiego, zarówno w mitologii nordyckiej jak i w serialu pojawiała się także zombie-zwierzęta (wspólnym przykładem mogą być konie z zaświatów).

Źródło obrazka: https://www.motionpictures.org/2017/07/what-does-aryas-reunion-her-direwolf-nymeria-mean-game-thrones/, data odczytu: 21.09.2019.

• Wilkory (Winter is Coming s01e01) – podobne do wilków bestie, jednak o znacznie większych rozmiarach, pojawiały się również w mitologii nordyckiej. Odyn posiadał dwa olbrzymie wilki o imionach Freki (nord. Zachłanny) i Geri (nord. Żarłoczny). Jeden z synów Lokiego, Fenrir, był największym wilkiem, który u kresu czasu miał zabić Odyna. Potomstwo Fenrira nazwane było wargami  - również i te bestie były nadnaturalnych rozmiarów. Wargowie mieli zamieszkiwać Járnviðr (nord. Żelazny Las).

Źródło obrazka: https://gameofthrones.fandom.com/wiki/Ironborn/, data odczytu: 21.09.2019.

• Żelaźni ludzie (Winter is Coming s01e01) – nacja zamieszkująca Żelazne Wyspy. Ze względu na surowe warunki swojej ojczystej krainy trudnili się morskimi rozbojami – ot, wikingowie świata Westeros.

Źródło obrazka: https://time.com/4912209/game-of-thrones-wall-history-magic/, data odczytu: 21.09.2019.

• Mur (Kingsroad s01e02) – Wielki Lodowy Mur, którego strzegą zaklęcia i który oddziela krainy ludzi od Prawdziwej Północy oraz nieumarłych – to jedna z kluczowych lokalizacji serii. W Sadze Eyrbyggja (nord. Saga o Mieszkańcach Eyri) wspomniana jest budowa muru, który miał oddzielać miejscowość od nawiedzonego przez nieumarłych zbocza góry. Budowla miała być tak wysoka, że tylko dla ptaków nie stanowiła przeszkody.

Źródło obrazka: 

https://www.thestar.com/entertainment/stargazing/2013/02/04/super_bowl_ravens_the_bird_not_the_team_are_having_a_pop_culture_moment.html, data odczytu: 21.09.2019.

• Trójoka Wrona (Cripples, Bastards and Broken Things s01e04) – Jasnowidz, który pod postacią trójokiego ptaka ukazuje się w snach Brana Starka. Potrafi także wchodzić w umysły innych istot i widzieć to co się działo, dzieje i dziać będzie. Mitologiczny Odyn codziennie rano wysyłał dwa kruki, które przynosiły mu wieści z całego świata (a w serialu mamy do czynienia właśnie z Trójokim Krukiem – drobna zmiana gatunku w porównaniu z książką).

Źródło obrazka: https://gameofthrones.fandom.com/wiki/Drowned_God, data odczytu: 21.09.2019.

• Utopiony Bóg (The Pointy End s01e08) – lokalne bóstwo na Żelaznych Wyspach, które mieszka w podwodnej krainie. Również i wikingowie czcili podobną istotę – była nią bogini Rán, której pałac znajdował się na dnie oceanu. Trafiali do niego ludzie, którzy utonęli na morzu.

Źródło obrazka: https://www.newsweek.com/game-thrones-cinematographer-dragon-fire-spoils-war-eastwatch-651018, 

data odczytu: 21.09.2019.

• Smoki (Fire and Blood s01e10) – tych istot chyba nie trzeba przedstawiać nikomu. Przewijają się w legendach kultur na całym świecie, zawitały i do Westeros. W mitologii nordyckiej jest ich całkiem sporo – od olbrzymiego Nidhogga, który podgryza korzenie Yggdrasilu, przez smoak Fafnira, przeciwnika Sigurda po potwora, z którym starł się legendarny król Beowulf. 

Źródło obrazka: https://wikiofthrones.com/static/uploads/2016/06/Game-of-Thrones-wun-wun.jpg, 

data odczytu: 21.09.2019.

• Olbrzymy (Valar Dohaeris s03e01) – wielkie istoty, zwane także gigantami. Podobnie jak smoki występują w wielu wierzeniach, więc mitologia nordycka nie jest tu wyjątkiem. Jednak olbrzymy z Pieśni Lodu i Ognia zamieszkują śnieżne krainy leżące za Murem, przez co bardzo przypominają Jotunów – Lodowe Olbrzymy, wrogów boskiej dynastii Asów.

Źródło obrazka: http://www.fanpop.com/clubs/game-of-thrones-direwolves/images/30801103/title/summer-photo, 

data odczytu: 21.09.2019

• Wargowie (Dark Wings, Dark Words s03e02) – w serial zostali ukazani jako ludzie potrafiących wejść w umysły innych istot. W Sadze o Olafie Trygwassonie pewien czarodziej zamienił się w wieloryba i pod tą postacią dokonywał zwiadu u wybrzeży Islandii[1]. W przeciwieństwie do wargów z Westeros było to pełne przeobrażenie, jednak jego cel pozostał ten sam – jak najlepiej wykorzystać umiejętności zwierzęcia i zebrać informacje. Ponadto samo słowo vargr oznacza olbrzymiego wilka, a jak wiemy, Starkowie miewali wilcze sny, w których wcielali się w swoje zwierzęta.

Źródło obrazka: 

https://howardwilliamsblog.wordpress.com/2016/05/21/fire-on-the-water-cremation-in-game-of-thrones-season-3/, 

data odczytu: 21.09.2019

• Obrzędy pogrzebowe (Walk of Punishment s03e03). Pamiętam, że kiedy byłem mały, w telewizji widziałem film Pogrzeb wikinga (ang. Rocket Gibraltar) opowiadający o wielopokoleniowej rodzinie sędziwego Leviego Rockwella. Staruszek opowiada swoim wnukom, że po śmierci chciałby mieć pogrzeb, niczym prawdziwy wiking i zostać spalony w łodzi. Taki obrządek był jedną z pierwszych rzeczy, których dowiedziałem się o wikingach. Wikiński pogrzeb został dobrze zrelacjonowany przez arabskiego podróżnika Ahmada ibn Fadlana. Po wystawnej uroczystości na cześć zmarłego jego rodzina brała pochodnie i podpalała statek, na którym złożono jego ciało[2]. Nie inaczej było w jednym  z odcinków serialu, gdzie po śmierci Hostera Tullego, władcy Riverrun, wyprawiono mu pogrzeb na łodzi. Łódź puszczono w dół rzeki i ostatecznie została podpalona przez jego młodszego brata Bryndena Tully’ego, zwanego Blackfishem.

Źródło obrazka: 

https://winteriscoming.net/2019/04/17/how-does-beric-dondarrions-flaming-sword-work-richard-dormer-explains//, 

data odczytu: 21.09.2019

• Płonący miecz (Kissed by Fire s03e05). Beric Dondarrion podczas pojedynków używa płonącego miecza. Według przepowiedni również bohater Azor Ahai ma dzierżyć magiczny miecz, Światłonoścę. Opis podobnego miecza można znaleźć w Eddzie Prozaicznej. Surtur, władca Muspelheimu, używa świecącego, ognistego ostrza, od którego przy Ragnaröku spłonie świat.

---

[1] The sagas of Olaf Tryggvason and of Harald the Tyrant, Snorri Sturluson,  wyd. Williams and Norgate, Londyn 1911, s. 42.

[2] Furia Ludzi Północy. Dzieje Świata Wikingów, Philip Parker, tłum. Norbert Radmoski. Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2016.